Voorbeeldles Groep 7


 
Web schimmenspel.nl

  

Deze les zal gepubliceerd worden in het boek "Kunstvakken geven in samenhang met andere vakken"

Uitgeverij Van Gorcum is bezig een serie lesboeken voor de pabo uit te geven; methodes waarin de vakdidactiek en de vakinhoudelijke leerstof voor de studenten gecombineerd worden in één band. Voorbeelden uit die serie zijn: Geschiedenis geven (heeft inmiddels een 2e druk beleefd), Aardrijkskunde geven (komt in het voorjaar van 2007 uit) alsmede methodes voor andere vakken. Het boek over kunstvakken gaat deel uitmaken van deze serie. Zie: www.vangorcum.nl/

Titel: De ontdekking van Indië

Vakken: Schimmenspel (Handvaardigheid en Dramatische vorming), Geschiedenis en Nederlands
Groep: 7/8, Voorstelling voor eigen groep, groep 5/6  of volwassenen.

Doelen Geschiedenis (Oriëntatie op jezelf en de wereld - Tijd):

- De leerlingen leren over de ontdekkingreizen: wat het doel van deze reizen was en in welk tijdvak ze plaats vonden en door wie ze werden ondernomen.
- De leerlingen leren dat de ontdekkingsreizen meer opleverden dan alleen de specerijen: kolonisatie van gebieden en ook culturele aspecten werden “meegenomen”.
- De leerlingen leren dat de theatervorm schimmenspel zijn oorsprong kent in Azië.

kerndoel 52: De leerlingen leren over kenmerkende aspecten van de volgende tijdvakken: jagers en boeren; Grieken en Romeinen; monniken en ridders; steden en staten; ontdekkers en hervormers; regenten en vorsten; pruiken en revoluties; burgers en stoommachines; wereldoorlogen en holocaust; televisie en computer.
kerndoel 53: De leerlingen leren over de belangrijke historische personen en gebeurtenissen uit de Nederlandse geschiedenis en kunnen die voorbeeldmatig verbinden met de wereldgeschiedenis.

 

Doelen Nederlands (Schriftelijk onderwijs):

- De leerlingen gebruik te maken van directe rede.
- De leerlingen leren hoe een verhaal scènisch opgebouwd kan worden.
- De leerlingen leren formuleren en plaatsen: knippen en plakken van tekstdelen.
- De leerlingen zorgen voor een aantrekkelijke en verzorgde presentatie van een gemaakte tekst.

Kerndoel 5: De leerlingen leren naar inhoud en vorm teksten te schrijven met verschillende functies, zoals: informeren, instrueren, overtuigen of plezier verschaffen.
Kerndoel 8:
De leerlingen leren informatie en meningen te ordenen bij het schrijven van een brief, een verslag, een formulier of een werkstuk. Zij besteden daarbij aandacht aan zinsbouw, correcte spelling, een leesbaar handschrift, bladspiegel, eventueel beeldende elementen en kleur.

 

Doelen Schimmenspel (Kunstzinnige oriëntatie):

-

De leerlingen leren silhouetpoppen (karakteristieken in contouren) tekenen en uitknippen.

-

De leerlingen leren dat de karakteristieken in het silhouet het belangrijkste zijn.

- In deze les leren de leerlingen een figuur met één bewegend deel te maken en zien ze dat de pop hierdoor levendiger wordt.
- De leerlingen oefenen voor een optreden, ze leren daarbij hoe een pop moet opkomen/afgaan, hoe een schimpop moet bewegen, het verhaal en spel op elkaar afstemmen.

kerndoel 54: De leerlingen leren beelden, muziek, taal, spel en beweging te gebruiken, om er gevoelens en ervaringen mee uit te drukken en om er mee te communiceren.
kerndoel 55: De leerlingen leren op eigen werk en dat van anderen te reflecteren.

 

Benodigdheden voor 25 leerlingen:
Klassikaal:
- wereldkaart
- Eventueel een reisverslag van een ontdekkingsreiziger. Bijv. dat van scheepsjongen Gerrit de Veer.
- Voldoende schrijfblaadjes op A4 formaat
- Computers
- verduisterbare ruimte
- Schimmenkast, bijv. een  poppenkast met een gespannen laken in de opening
- lamp op standaard (halogeenlamp, dia- of overheadprojector),
- tafel (eventueel om de poppenkast op te zetten)
- verschillende kleine voorwerpen, zoals een schaar, lijmpot, pen, boek, o.i.d.
- poppenkastpop
- zelfgemaakte eenvoudige schimpop met een bewegend deel.

Per 2/3 leerlingen:
- voldoende zwart fotokarton, of beter nog heliospan (verkrijgbaar in papierspeciaalzaken): 1 X A3 formaat en 4 X A4 formaat,
- stokjes (satéprikkers, dunne bamboestokjes, o.i.d. om de poppen mee vast te houden).
- plakband
- splitpennen,
- prikpen,
- buigzaam ijzerdraad (als leidstaafjes),
- Snijmat en stanleymes

Voor elke leerling:
Geschiedenis lesboek, pen, gelinieerd A4 papier, potlood, gum, schaar

 

Totale tijdsduur: ± 175 minuten (exclusief methodeles ontdekkingreizen Geschiedenis)

Het verloop van de activiteiten.

Inleiding: Geschiedenisles over de ontdekkingsreizen
Tijdsduur: methode afhankelijk + 10 minuten geschiedenis schimmenspel.

De inleiding wordt gevormd door de les over ontdekkingsreizen uit de methode die gebruikt wordt op de school. De reis van Columbus (1492 – Amerika), Barentsz en Heemskerck (1594-1597 – Nova Zembla) en Diaz (1486-1488 – Stormkaap/Kaap de Goede Hoop) dienen in elk geval aan bod te zijn gekomen. Maar belangrijker nog: de reis van da Gama (1497-1498 – Indië) en die van Houtman en Keyzer van 1595 tot 1597. Deze laatsten ontdekten Oost Indië; Indonesië. Laat deze reizen op een landkaart nog eens zien.

Hierbij aanvullende achtergrondinformatie geven hierbij over de geschiedenis van het schimmenspel:
Vanuit Azië is het schimmenspel, via het Midden-oosten en Afrika (1100 - 1400), met name dankzij de ontdekkingsreizen in de 17e eeuw in Europa terecht gekomen. Hier noemde men het in het begin: Chinees schimmenspel doordat de mensen dachten dat het voornamelijk uit China kwam. Door rondtrekkende straatartiesten werd het via Spanje, Portugal, Italië en Frankrijk over heel Europa verspreid. In deze tijd was het, vooral voor de Duitse artiesten, populair om allerlei geheimzinnige, griezelige en spookachtige effecten op te roepen. Zo werden er zelfs schimmen geprojecteerd op rookwolken!

 

Kern 1: Kort verhaal schrijven over belevenissen op een VOC of WIC schip
Tijdsduur: 45 min.

Voorbereidingen:
Schrijfblaadjes en reisverslag klaarleggen. De leerlingen moeten gebruik kunnen maken van de computers om hun verhaal uit te werken en te redigeren. De leerlingen gaan een verhaal schrijven over belevenissen tijdens één van de ontdekkingsreizen.

Volgorde:
Begin als dat mogelijk is als introductie met een stukje uit een reisverslag dat een beeld geeft van het leven op een schip uit die tijd.
Leg de opdracht uit: Vermeld hier dat het verhaal gebruikt gaat worden om een poppenspelvoorstelling van te maken.

- Het verhaal mag niet meer dan twee of drie personages bevatten en speelt zich af op een VOC schip. Dit waren bewapende driemaster zeilschepen, met meer dan één anker, zonder een stuurwiel maar met een roer.
- Deze personages beleven op 2 verschillende momenten tijdens een langdurige reis samen iets.
- Het verhaal moet minstens één gesprek bevatten

Deel schrijfblaadjes uit. De leerlingen werken hier nog alleen.
Veel leerlingen hebben moeite met de inhoud. Het gaat hier echter om de stijl en uitvoering. Gegevens die de leerlingen op ideeën kunnen brengen: Er werden kruiden, zijde, edelstenen en katoen gehaald. Er waren zeelui die zorgden voor de schoonmaak en het hijsen van de zeilen. Een reis duurde ongeveer 8 maanden. Onderweg stierf vaak een deel van de zeelui door slecht eten, ziekte en ruzies, dan waren er weer nieuwe mensen nodig. Het leven op een schip was hard.
Laat ze het uitwerken op de computer.
Controleer het verhaal als het af is en wijs vooral op verbeteringen m.b.t. de formulering en plaatsing van zinnen. Voor het schimmenspel is het van belang dat er niet teveel scènewisselingen (één) en personages (twee of drie) zijn.
Laat ze op de computer d.m.v. knippen en plakken verbeteringen aanbrengen in de volgorde.
Evaluatie: Voorlezen van de verhalen.

 

Kern 2: Maken van een korte schimmenspelvoorstelling
Tijdsduur: 120 min

Voorbereidingen:
Verduister een ruimte die groot genoeg is voor alle leerlingen. Zet daar de schimmenkast klaar (eventueel op een tafel als het een kleine poppenkast is). Studeer zelf een paar eenvoudige handschaduwbeelden en de operatie in: projecteer daarbij je eigen schaduw op de muur en laat voorwerpen uit de schaduw te voorschijn komen en verdwijnen. Maak zelf een eenvoudige schimpop met 1 bewegend deel om als voorbeeld te laten zien in de kast.
Leg in de klas de materialen klaar; maak voor elk groepje een stapeltje zodat de leerlingen gemakkelijk kunnen pakken wat ze nodig hebben.

De leerlingen maken van hun verhaal uit kern 1 een korte schimmenspelvoorstelling.

Volgorde:
a. Begin met het geven van een algemene introductie over schimmenspel (10 min):
Laat handschaduwen zien (bijvoorbeeld een spin, zwaan of vogel),
Spaans schimmenspel: laat bijvoorbeeld een operatie zien, achter het lichaam komen verschillende voorwerpen vandaan. Of een grote leerling verdwijnt achter een kleine in schaduwbeeld omdat de kleine leerling dichter bij de lamp staat.
Refereren aan poppenkastspel: gebruik een poppenkastpop in de schimmenkast om het verschil tussen en profiel en en face te demonstreren (en profiel geeft meer mogelijkheden).
Demonstreer je eigen gemaakte schimpop. Laat daarbij zien dat het gaat om de essentiële kenmerken en niet om de details.

b. De leerlingen maken de poppen. (70 min)


Maak groepjes van 2 of 3 leerlingen.
Laat deze leerlingen uit hun eigen verhalen eerst het leukste verhaal kiezen.
De leerlingen bepalen vervolgens welke poppen ze moeten maken: twee of drie personages en op basis van 1 scènewisseling, maximaal 2 verschillende achtergronden.
Laat ze de silhouetten op het zwarte fotokarton schetsen, zoveel mogelijk alleen de buitenste rand van de pop; alleen het silhouet! Let er daarbij op dat de silhouetten getekend worden met niet te veel details. Bedenk ook dat de pop in verhouding tot de schimmenkast niet te klein mag worden, 15-20 cm is een goede maat.
Zorg er ook voor dat de decorstukken eenvoudig worden door slechts een deel van het schip te nemen: een mast met een zeil, een deel van een kajuit, het kraaiennest, een kanon o.i.d.
De poppen en decorstukken kunnen uitgeknipt of worden uitgesneden met een snijmat en stanleymesje. Dit laatste werkt nauwkeuriger dan een schaar, maar vraagt meer vaardigheden.

(Klik op de foto om deze groter te zien)

Als de poppen klaar zijn knippen ze één deel (bijvoorbeeld een arm, een been of een hoofd) er van af. Daarna tekenen ze deze opnieuw (trekken over) op het karton met een extra stuk op de plaats waar hij was afgeknipt. Dit losse deel wordt op de pop gelegd en in beide delen wordt vervolgens een gat geprikt waar de splitpen door heen wordt gestoken en wordt omgebogen. Dit kun je laten zien door je eigen gemaakte pop uit elkaar te halen en te demonstreren of door middel van een bordtekening.
Het leidstaafje wordt door een gaatje aan het uiteinde van het bewegende deel gemaakt.
Tot slot moet er een stok onder de pop worden gemaakt. Deze wordt met plakband aan de op de pop geplakt.

c. Oefenen voor een optreden (20 min)
Laat ze oefenen aan de rand van de tafel. 2 Leerlingen kunnen achter de kast, als er een derde is, leest deze het verhaal voor. Ze doen als of de tafelrand, de onderrand van de schimmenkast is. Zo wordt het opkomen, afgaan en blijven voortbewegen op de juiste hoogte al geoefend. Daarbij is het afstemmen van verhaal en spel belangrijk; hoe houd je de poppen vast en hoe lees je de tekst voor.
Vervolgens kunnen ze oefenen in de schimmenkast. Nu kan het spel verder geperfectioneerd worden. Belangrijk is nu dat ze even oefenen met de decorstukken, deze kunnen eventueel vastgemaakt worden in de schimmenkast. Daarnaast moeten de poppen goed op hoogte en tegen het doek gehouden worden. Let ook op de lamp: probeer de schaduwen van handen en armen zo min mogelijk te laten zien.

d. Evaluatie: uitvoering (20 min)
De uitvoering. De hele groep zit voor de schimmenkast, steeds komt één groepje naar voren om te spelen. De eventuele voordrager gaat daarbij naast de kast staan, zodat deze het spel en de toeschouwers kan zien.
Observatieopdrachten voor de toeschouwers zijn: Passen het verhaal en het spel goed bij elkaar? Komen de poppen goed op en gaan ze goed af? Bewegen de poppen goed op hoogte? Zijn de poppen goed zichtbaar?

 

 

Verslag: De ontdekking van Indië

Les 1. Ontdekkingsreizen
Als introductie van deze les heb ik met de leerlingen een woordweb gemaakt over ontdekkingsreizigers. Naar aanleiding hiervan hebben wij een gesprek gevoerd over wat zij allemaal wisten. Wij hebben het ontdekkingsreizen verhaal ‘Overleven op Nova Zembla’ samen gelezen. Daarna heb ik wat verteld over de geschiedenis van het schimmenspel met de atlas erbij.
In het woordweb was de VOC genoemd. Ik heb hier naar terug gekoppeld en de volgende opdracht uitgedeeld op papier:

  • Je schrijft een verhaal waarin jijzelf een ontdekkingsreiziger bent.

Ook in deze moderne tijd hebben we nog steeds ontdekkingsreizigers, dit zijn meestal wetenschappers. Hun reizen heten expedities.

Stel je voor, je bent wetenschapper die een expeditie leidt. Je zit op een VOC schip, dit waren bewapende driemast zeilschepen met meer dan 1 anker zonder stuurwiel maar met een roer.
-
          Het verhaal moet minstens één gesprek bevatten
-
          De personages beleven iets met elkaar
-
          Schrijf een kort verhaal ( één tot anderhalf A4)

De volgende vragen kunnen je helpen:
-
          Wat ga je precies onderzoeken?
-
          Wat denk je dat je zult vinden?
-
          Wie gaat er allemaal mee op reis?
-
          Hoe is vertrek en verloop van de reis?
-
          Bereik je je doel?
-
          Hoe is de thuiskomst?

Evaluatie:
De leerlingen gingen heel ijverig aan de slag. Sommigen hadden moeite met het begin, die heb ik op weg geholpen door enkele vragen te stellen. Zij moesten volgens de methode Nederlands aan de slag. Eerst een titel bedenken en vervolgens een inleiding, midden en slot. De verhalen zijn ontzettend leuk geworden. Spontaan wilden zij allen hun verhaal voorlezen of voorgelezen laten worden. De meeste leerlingen hebben zich niet aan de gehele opdracht gehouden, een enkeling heeft zichzelf als ontdekkingsreiziger gemaakt. Wel hebben zij allen een gesprek in het verhaal verwerkt.

Les 2. Verhalen afmaken
De tweede les heb ik de leerlingen in groepen van 3 verdeeld, elkaar de verhalen laten vertellen en 1 verhaal laten kiezen. Vervolgens zijn zij met dat verhaal aan de slag gegaan en hebben dit op de computer getypt.

Les 3. Poppen maken
Eerst hebben wij een video bekeken van een beroemde schimmenspelspeler in Nederland (Hans Teunissen) en een beroemde uit Australië (Richard Bradshaw). Vervolgens heb ik de leerlingen de poppenkast laten zien en enkele handschaduwen.

Hierna zijn de leerlingen aan de slag gegaan met het maken van poppen. Dit vonden zij stukken moeilijker dan het schrijven van het verhaal. Zelf had ik een pop met één bewegend deel als voorbeeld gemaakt en velen gingen deze namaken. Andere konden helemaal niets verzinnen en die heb ik op weg geholpen met ideeën. Opvallend bij het maken van de poppen vond ik dat enkele leerlingen er helemaal in op gingen en zo veel mogelijk wilden maken, terwijl andere leerlingen niet tot het maken kwamen. De vaardigheden lagen sterk uiteen.

Les 4. Oefenen
Poppen werden afgemaakt en achter de tafel werd geoefend met de poppen en het verhaal. De taken werden onderling verdeeld, wie ging spelen en wie voorlas. Deze les heb ik heel kort gehouden gezien samenwerken heel moeilijk kan zijn voor onze leerlingen, zo ook bleek.

Les 5. De uitvoering
De uitvoering was geweldig!
Met zo veel toewijding en enthousiasme heeft iedereen opgetreden en dat ging super leuk en goed. Zowel het publiek heeft gelachen en genoten als de spelers zelf. Het enige waar ik voor had moeten zorgen was een verlengsnoer, nu zaten de leerlingen met z’n drieën opgepropt achter de poppenkast. Al met al was het een heel gevarieerd programma en zeker voor herhaling vatbaar.

 

 


Les geschreven door:
Hans Teunissen
http://www.schimmenspel.nl
http://nl.wikipedia.org/wiki/Schimmenspel

Les uitgevoerd op:
OPDC Noord Kennemerland, door Wenja Heusdens
www.opdcnoord-kennemerland.nl

 

Voor het eerst op internet: Oktober 1999 - Laatst bijgewerkt: 06-09-2008

Hans Teunissen
Nederland
Kijk ook op:
 www.gewoonmooienzo.nl

+ Totaal aantal pageviews van 31 oktober 2001 tot 17 maart 2006: 36.059